Bekijk de column in het nieuwe formaat: Bijzonder

De pvv stelt voor om leraren weer met u aan te laten spreken door leerlingen. Op de middelbare school dachten wij er niet eens aan om de leraar met je aan te spreken, dat werd verrassend genoeg pas een mogelijkheid op de universiteit. Van die mogelijkheid heb ik nooit gebruik willen maken. Op die ene keer na waar ik een leraar aanschreef met weledelzeergeleerde, werden leraren met u aangesproken. Dat had niets met respect voor de leraar te maken maar met respect voor de rollen die ons waren toebedeeld.

Zoals Shakespeare al zei: ‘All the world’s a stage, and all the men and women merely players: they have their exits and their entrances, and one man in his time plays many parts.’ Een van die rollen is die van leerling en het geeft geen pas om in die rol de leraar te tutoyeren. Dat zou betekenen dat beide op gelijke voet staan en dat is per definitie uitgesloten want hoe zou een leerling iets kunnen leren als beide gelijken waren? Het ene vat moet wel voller zitten dan het andere wil het die kunnen vullen.

Medeleerlingen hadden er vaak minder moeite mee om de leraar met je aan te spreken. Het was eveneens die groep die meende de discussie aan te moeten gaan met de leraar. Die rolverschuiving stoorde mij altijd enorm. Je bent er om iets te leren wat in het geval van een studie filosofie betekent dat je je probeert in te leven in een ander wereldbeeld. Op elk wereldbeeld is iets aan te merken. Geen enkele zal volkomen logisch juist zijn en daar hoef je niet over in discussie te gaan. Wat echt interessant is, is de vraag hoe iemand toch in staat is om in een wereldbeeld te blijven geloven. Hij zal net zo goed beseffen dat het niet foutloos is. Neem de middeleeuwers met hun fantastische ideeën over de kosmos. Hoe konden ze dat geloven?! En actueler, hoe kunnen sommige leerlingen geloven dat je leraren kunt bedreigen en bedonderen? Dat is interessant.

Het voorstel van de pvv lijkt mij te simpel. Leerlingen verbieden om leraren te tutoyeren is respectloos naar de leerling toe. Of beter gezegd, het is respectloos naar de persoon die een deel van zijn tijd de rol van leerling heeft. In een democratie waar professionalisering tot in alle uithoeken van de samenleving wordt doorgevoerd – professionalisering is niets anders dan het expliciet maken en afbakenen van de rol die iemand heeft te spelen – ligt het veel meer voor de hand dat leerlingen zelf een gedragscode opstellen. Daar actief over nadenken zal ze meer inzicht geven in de plek die ze innemen en willen innemen in de maatschappij. Misschien dat ze dan net als ik besluiten om als leerling leraren niet te tutoyeren, maar misschien vinden ze nog wel veel betere manieren.

Dat je een koele kikker moet blijven om ergens goed in te worden is me sindsdien vaker duidelijk geworden. Bij het spelen van Call of Duty bijvoorbeeld. De strategie om te overleven in het geweld dat voortdurend op je af komt, is koel blijven. Zodra je ongecontroleerd reageert op bedreigingen, ben je er geweest. Ook hier is het kiezen tussen goed worden of opgaan in het verhaal. Voor relaties geldt hetzelfde zou ik haast willen zeggen. Hoe minder je daar in opgaat, hoe beter de relatie. Alleen, is het niet het hele idee van een relatie dat je in elkaar opgaat? Blijkbaar gaat goed worden soms toch samen met genieten. Hoe zit het dan met kunst? Kun je pas een goede kunstenaar zijn als je je passie opgeeft?

Hoe dan ook, ergens goed in worden zal mij nooit lukken. Dat is per definitie uitgesloten omdat ik liever geniet. Misschien had ik dan ook beter in de Romantiek geboren kunnen worden aangezien het tegenwoordig vooral om de talenten, de high potentials draait. Natuurlijk, leuk komt later: eerst hard oefenen en dan komt het genieten later wel als alle technische zaken automatisch gaan. Oefenen betekent alleen wel dat je het leuke uitstelt en waarom zou iemand dat doen? Zoals gezegd geniet ik liever en als ik geniet, geniet ik dubbel want genieten doe ik slecht, erg slecht.

geschreven voor dumpjekunst.nl

De zelfbenoemde expert, laten we hem Tjeerd noemen, introduceert zichzelf als drager van een onmetelijk grote schat aan kennis en ervaring. Deze introductie maakt Tjeerd tot het middelpunt van de belangstelling. Deze man zal het wonder verrichten waar iedereen op zit te wachten en ze hangen aan zijn lippen. Dat vindt Tjeerd fijn en als het aan hem ligt duurt dat voort tot in de eeuwigheid. Om die voortdurende aandacht zeker te stellen moet hij ontmaskering voorkomen. Daarvoor maakt hij gebruik van een aantal tactieken.

1. Praten
Praten, praten en nog eens praten. Zolang de zelfbenoemde expert praat, kan niemand vragen stellen.

2. Vaag houden
Vaag, vager, vaagst. Zolang de zelfbenoemde expert vaag praat, zit hij veilig. Zijn publiek zal denken dat Tjeerd werkelijk veel van de materie weet en nog dieper onder de indruk raken. Dat ze het niet snappen zal aan hun liggen.

3. Vragen ontwijken
Door, door, door. De zelfbenoemde expert beantwoordt geen vragen. Hij zal misschien een verhaal beginnen dat lijkt op het begin van een antwoord, maar dat gaat over in dezelfde monoloog als waarmee hij begon.

4. Inbreng wegwuiven
Ik, ik, ik. Ideeën van anderen worden afgedaan als onzin. Types als Tjeerd voelen feilloos aan wanneer ze dit op grond van het zelf geschapen gezag kunnen doen. Op het moment dat het publiek stellig is gaan geloven dat Tjeerd echt een expert is, kan elke ongewenste inbreng zonder onderbouwing worden afgedaan als onzin. Een beetje boos erbij worden helpt ook altijd.

5. Wapenfeiten strooien
Kijk, kijk, kijk. Om te voorkomen dat het publiek vergeet dat hij de expert is, zal Tjeerd af en toe wat wapenfeiten laten vallen. Een vergelijking bijvoorbeeld met een project van honderd miljoen dat hij van de ondergang heeft moeten redden, een opsomming van zijn cv of een aantal dure woorden.

De strategie van de zelfbenoemde expert werkt vaak goed bij ouderen. Zelfs bij ouderen die de mond vol hebben van mondigheid, participatie en initiatieven. Ouderen zijn namelijk opgegroeid in een cultuur waar geleverde prestaties en status zwaar tellen. Mijn grootouders zouden bijvoorbeeld nooit hun dokter tegenspreken. Dokter en domie hebben altijd gelijk. Jongere generaties begrijpen dat in het verleden geleverde prestaties geen garantie zijn voor de toekomst. Iedereen moet zich voortdurend bewijzen. Dat is niet erg en betekent ook dat iedereen een potentiële Bill Gates, Steve Jobs of Mark Zuckerberg is – een ster in wording. Lees ‘Nextopia’ van de Zweedse hoogleraar Micael Dahlen als u dat pas aanneemt van een expert.

Ouderen hebben de jongeren dus nodig om ze te beschermen tegen types als Tjeerd. Alleen doemt daar een probleem op. Als een jongere in een concreet geval geen expert is dan staat hij op gelijke voet met de oudere. De oudere zal dan niet verblind raken door een schijn van expertise en de inbreng van de jongere kritisch kunnen benaderen. Dat zal alleen niet gebeuren want naast een verering van experts houden ouderen er ook een ingebakken snobistische afkeer van jongeren op na. En zo kan het dat de wereld bevolkt wordt door wandelende argumentums ad verecundiam als Tjeerd.

Er is straks dus te weinig personeel voor de thuiszorg en de tehuizen. Die zijn weggetrokken of zelfs nooit geboren. Maar dan huren we toch mensen? Gewoon een flinke cheque uitschrijven en het komt heus wel goed. Van welk geld vraag ik dan? Het Groninger gas is straks op en denkt u dat Den Haag dan ook nog maar iets betaalt voor het noorden? Subsidies van de Europese Unie zouden een goede optie kunnen zijn als de EU dan nog bestaat, maar wie worstelt zich door de multomappen voor een subsidie-aanvraag?

Natuurlijk heb ik iets overdreven en kan ik ook niet in de toekomst kijken. Toch denk ik dat er een kern van waarheid in zit en die is: ouder worden in Groningen is niet iets vanzelfsprekends. De vraag is dus: hoe gaan we dat doen?

Het begon allemaal toen ik als jongen van een jaar of tien mijzelf bekwaamde in het noten lezen op moeders orgeltje. Het gaf veel voldoening om de code van de noten te kraken en een nieuwe wereld binnen te gaan. De muziek is een wereld op zichzelf. Zij bestaat op zichzelf en heeft niet, zoals taal, een verbinding met een context nodig. Zelfs programmatische muziek -muziek die iets tracht uit te beelden- kan bestaan zonder referentie naar een wereld buiten haar. Niet veel later verhuisde mijn moeders zwager naar een woonboerderij niet ver van ons huis. Hij maakte mij bekend met de orgelwerken van Johann Sebastian Bach, te beginnen met de acht kleine präludien und fugen. Het was beklonken: in wat toen de toekomst de was, speelde ik zoveel mogelijk en het liefst Bach.

Later kwam ik erachter dat de wereld van muziek even zinloos is als de echte wereld. Iets dat naar mijn idee overtuigend wordt aangetoond door de avantgardemuziek. Daar maakt het werkelijk niet uit welke noot na welke noot komt zolang de componist er maar een verhaal bij heeft. Om met de woorden van Shakespeare te blijven spreken, de muziek is full of sound and fury, signifying nothing… Zelfs bij Bach. Die klonk trouwens veelvuldig op het concours en zinloos of niet, oude liefde roest niet. Alleen waarom moest mijn oom nu organist zijn, waarom geen cellist?

Nee, daar zou ik nooit aan beginnen. Totdat ik mijn vriendin leerde kennen en dan bedoel ik echt leren kennen in de zin van samen wonen, samen wandelen, samen fietsen, samen op vakantie en zo voort. Allemachtig wat heeft zij veel tijd nodig om startklaar te geraken. Op de woorden ‘ga je mee?’ volgt een waslijst aan handelingen. Schoenen aantrekken, nee eerst sokken aantrekken, oh nee niet die schoenen, dus ook niet die sokken, jas aantrekken, maar niet vast doen, want eerst naar het toilet, handen wassen, handen afdrogen, maar niet te hard want dat is niet goed voor de huid, in de spiegel kijken, concluderen dat het weer niets is, concluderen dat je er beter af had kunnen blijven, toch maar gaan en vol trots ‘KLAAR’ roepen om buiten vast te stellen dat die schoenen toch te warm zijn, die jas te koud, je sleutels nog binnen liggen net als je geld en mobiel.

Sindsdien juich ik Berdiens promotieonderzoek van harte toe. Deze ellende zal de mannen van de toekomst bespaard blijven. Elk meisje is dan tijdig getest op fabricagefouten en daar zo nodig voor behandeld. Het is helaas te laat voor mijn vriendin.

Toch raar dat juist dat ene zinnetje mij zo is bijgebleven. Hoe hard ik ook probeer, van alle college-uren komt alleen dat zinnetje naar boven en een flard van een grap over Huub Stapel die wel of niet zijn broer zou zijn. De verklarende factor zal zijn dat inkomen, loopbaan en aanzien een belangrijke rol voor mij speelden in die tijd. Een goede plek op de sociale ladder was belangrijk voor me en leek me wel haalbaar. Tot niet zo lang daarvoor dacht ik altijd dat je met een bul op zak sowieso miljonair zou worden! Wist ik veel, ik kwam ook maar uit de klei.

Mijn ambitie was alleen een blinde ambitie want een ladder heb ik nooit uitgezocht. Diederik had zijn ladder geloof ik gekozen en wilde op niets lager dan de hoogste sport uitkomen. Jammer dat daar nu een einde aan lijkt te zijn gekomen. Niet omdat er nu niemand is die zijn werk voortzet, iedereen is te vervangen, maar omdat Diederik nu waarschijnlijk een andere ladder zal moeten uitzoeken en dat is vaak een hele klus. Of zijn er mensen die levensdoelen te over hebben? Diederik is er vast zo een en dat bederft de pret toch wel: denk je je lekker te kunnen verkneukelen aan een ander zijn val, heeft hij het toch nog beter dan jij.