Categorieën
Columns

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen is, als je er over nadenkt, een vreemd fenomeen. Het bestaan ervan impliceert dat organisaties hun verantwoordelijkheden niet altijd hebben genomen. De term corporate social responsibility drukt dit nog net iets beter uit. Dit is vreemd aangezien iedereen persoonlijk dagelijks zijn of haar verantwoordelijkheden neemt. Wanneer mensen hun verantwoordelijkheden immers niet zouden nemen, dan zou het even verwonderlijke vakgebied van de personal social responsiblity eveneens zijn ontstaan. Iedereen een eigen persoonlijke adviseur. Dat er toch op het niveau van de organisatie verantwoordelijkheden worden laten liggen heeft te maken met het feit dat we teveel in systemen zijn gaan denken. Of om een sociologisch concept te hanteren, we zitten gevangen in de IJzeren Kooi van Weber. Ik zal dat toelichten.

Weber zag dat de wereld onttoverd raakte. De steeds verdergaande wetenschappelijke inzichten maakten dat de wereld niets meer werd dan een verzameling natuurwetten. Een kil en onpersoonlijk geheel dat werkt als een klok. In een dergelijke wereld is geen ruimte meer voor hogere doelen zoals goddelijke geboden. Alles is immers te verklaren zonder god. Maar zonder goddelijk wezen dat ons vertelt waarvoor we hier zijn, is het aan de mens zelf om het doel te bepalen. Dat is echter niet gemakkelijk, want er zijn legio mogelijkheden en zonder dat er één als hoogste doel kan worden aangemerkt.

Wat we dus gedaan hebben, volgens Weber, is ons gaan richten op systemen die we zelf gemaakt hebben. Het belangrijkste systeem dat we met ons allen gemaakt hebben is de economie. We richten ons op hogere omzetten, hogere winsten, hogere binnenlandse producten, hogere exporten etc. En als we deze economische getallen of indicatoren zo hoog mogelijk weten te krijgen dan doen we het goed. Een goede economie is hetzelfde gaan betekenen als een goede samenleving. Arnold Heertje doet in de Volkskrant van 25 april 2009 een oproep om dat idee los te laten.

Dit denken in systemen ziet men ook in bedrijven. Ook hier geldt dat het economische systeem het belangrijkste systeem is. Heel simpel gezegd draait het allemaal om de winst. Er zijn meer systemen aan te wijzen. Het juridische systeem: Alles wat juridisch toelaatbaar is, wordt als moreel toelaatbaar gezien. Het systeem van wet- en regelgeving is dé richtlijn voor het handelen geworden. Eigen morele afwegingen hoeven er nauwelijks meer aan te pas te komen. De steeds verdergaande juridisering van de maatschappij bevestigt dit. Het bedrijfskundige systeem: Alles wat niet bijdraagt aan efficiëntie geldt als slecht. Een goed, maar gedateerd, voorbeeld zijn de medewerkers aan de lopende band aan het begin van de twintigste eeuw. De wensen en persoonlijkheden van deze medewerkers werden volledig ondergeschikt gemaakt aan het doel van efficiëntie dat het bedrijfskundige systeem de wereld oplegde.

Wat is er nu nodig voor maatschappelijk verantwoord ondernemen? Als deze analyse waar is, dan hebben we mensen nodig die de tralies van de kooien kunnen herkennen en ze weg kunnen vijlen. Mensen die in staat zijn om buiten de kaders te denken en het menselijke terug te vinden in het bedrijfsleven. Welnu, en sorry dat ik reclame maak voor onze beroepsgroep, dat zijn filosofen. Krijgt Plato weer gelijk dat de beste bestuurders filosofen zijn!

Met het onlangs gestarte project Het Leven is Zinloos (link) lever ik een bijdrage. Naar mijn idee heeft de maatschappij dringend behoefte aan een goed debat over de vraag waar we het allemaal voor doen.