Categorieën
Columns

Zonder vrije wil

In zijn boek “Zonder vrije wil” verwijt Jan Verplaetse neurowetenschappers als Victor Lamme onder meer dat zij de maatschappelijke gevolgen van hun werk bagatelliseren. Daar waar Lamme zich niet zo druk lijkt te maken en zijn lezers probeert gerust te stellen, ziet Verplaetse wel degelijk problemen opdoemen. Vooral bij het concept verantwoordelijkheid, want hoe kun je mensen verantwoordelijk voor iets houden als ze geen vrije wil hebben? Het is Jans laatste verwijt, want zonder vrije wil is het niet mogelijk mensen iets te verwijten. Een rijpe appel die op je hoofd valt, kun je immers ook niets verwijten.

Nu wil ik geen verwijt maken, ik maak ze al jaren niet meer, maar zo makkelijk als de neurowetenschappers voorbij gaan aan de gevolgen van hun werk, zo makkelijk maakt Jan zich af van het probleem van zingeving dat ontstaat als er geen vrije wil is. Zonder nadere toelichting stelt hij tussen neus en lippen door dat het leven niet zinloos wordt als de vrije wil niet bestaat. Er zou nog genoeg overblijven dat de moeite waard is om voor te leven. In dat eerste heeft Jan gelijk: het leven wordt niet zinloos als de vrije wil niet bestaat, want het leven is nooit zinvol geweest. Ik kan me alleen goed voorstellen dat het toch een stuk zinlozer aanvoelt als de vrije wil niet bestaat. Daarom een liedje met enkele voorbeelden.

Zonder vrije wil
wordt het hier wel kil:
“lieve schat, ik hou van jou,”
is echt niet meer hetzelfde nou
wanneer je wordt gedomineerd
door oorzaak en gevolg.

Zonder vrije wil
wordt succes een gril:
“lieve schat, wat knap van jou,”
is echt niet meer hetzelfde nou
wanneer je wordt gedomineerd
door neurons en hormonen.

Zonder vrije wil
wordt moraal een roze bril:
“lieve schat, het spijt me zo,”
is echt niet meer hetzelfde nou
wanneer je wordt gedomineerd
door genen en milieu.

Maar we moeten doorleven.
Onze genen doorgeven.
Maar doe maar rustig:
alles is allang bepaald.

maar ook
Zonder vrije wil
gaat het niet vanzelf:
wat je doet beslis je zelf
al is het maar illusie nou.

leven
Zonder vrije wil
is een dubbel bittere pil,
want alle pijn en ongeluk
blijft echt nog wel hetzelfde.

Maar we moeten doorleven.
Onze genen doorgeven.
(herhalen en wegsterven)

 

Een pdf met een schets tot verdere uitwerking met melodie en akkoorden is aan te vragen via info[at]jasperswereld.nl.

Categorieën
Columns

Determinisme

De neurowetenschappen onderzoeken het brein en worden door de feiten gedwongen om de conclusie te trekken dat er bij ons doen en laten vaak maar weinig ruimte is voor een vrije wil. Ons hele handelen lijkt bepaald te worden door de natuurwetten die gelden in ons brein. Dit heet determinisme. Dit is voor velen een verontrustende ontwikkeling en het onderzoeksdomein van de neuro-ethiek doet dan ook zijn intrede. Hierin wordt bijvoorbeeld onderzocht wat de implicaties van de neurowetenschappelijke bevindingen zullen zijn voor de rechtspraak. We kennen al het begrip ontoerekeningsvatbaar, maar kan een misdadiger zich straks beroepen op het feit dat hij nu eenmaal zo in elkaar zit?

Dat ons doen en laten bepaald wordt door natuurwetten waar we geen controle over hebben is een angstig idee ook voor ons persoonlijk. Het zal enige tijd duren voordat de wetenschappelijke kennis is doorgedrongen tot iedereen, en dan nog zal het tijd nodig hebben voordat iedereen ook de implicaties ervan aan den lijve zal ervaren. Er is namelijk een verschil tussen weten en ervaren. Wanneer u hoort dat u bepaald bent, kunt u u schouders optrekken en verder leven. Wanneer u het ook aan den lijve ervaart dat ook uzelf bepaald bent, is dat een heel ander soort weten.

Een manier om die bepaaldheid aan den lijve te ervaren is door eens iets te gaan bedenken. Bedenkt u bijvoorbeeld eens waar u aan zou willen denken. Als u dat doet, bijvoorbeeld vannacht voor het slapengaan, dan zult u ervaren dat er ideeën in u “opkomen”. Uit al die ideeën kunt u dan het idee kiezen waar u aan zou willen denken. Als u dat gedaan heeft, kunt u zichzelf de vraag eens stellen wie nu het idee gekozen heeft. Hierbij is het van belang om na te gaan hoe u aan de verzameling ideeën kwam waar u uit kon kiezen en hoe u de uiteindelijke keuze heeft gemaakt.

Maar is het nu echt zo erg als we uiteindelijk geen zelf meer zullen heben nu we onszelf aan het vermoorden zijn met elk neurowetenschappelijk feit dat aan onze kennis wordt toegevoegd? Nee, ik denk het niet en wel hierom niet. Een gedachtenexpirement. Stel, en dat is dus hypothetisch, dat u volledig gedetermineerd bent en u staat voor de keuze om te kiezen tussen een leven als vrijgezel of een leven met partner. Dan kunt u op uw bed gaan zitten en denken ‘het maakt niet uit wat ik ervan vind, alles is toch al bepaald’. U gaat dus zitten wachten en neemt niet de moeite om de redenen voor en tegen tegen elkaar af te wegen. Dan gebeurt er dus niets. U mag dan wel bepaald zijn, maar u zult erover na moeten denken.

Het voorbeeld van een som kan dit misschien nog verhelderen. Stel dat u een som moet oplossen en stel dat de opgave is om 4235 te delen door 7. U kunt dan denken ‘het maakt niet uit wat ik ervan vind, alles is toch al bepaald’. En hoewel alles bepaald is, en herinnert u zich dat dat de aanname van het gedachtenexperiment was, en hoewel het antwoord al bepaald is, zult u en moet u eerst nadenken voordat het antwoord kan worden gevonden! De moderne variant van de Griekse tragedie.

Mijn tekst ‘Zelfmoord’ is een (gejatte) literaire uiting van deze kennis. Nietzsche zag dat we God hadden vermoord en ons leven dus zelf een richting moesten gaan geven. Het kompas voor die richting lag in ons zelf. Nu we ook het zelf aan het vermoorden zijn verdwijnt ook dat kompas. Dohmens pleidooi voor een moderne levenskunst vind ik om die reden beperkt. Een dergelijke pleidooi zou moeten beginnen met de vraag waarom we überhaupt zouden willen leven nu we na Copernicus uit het middelpunt van het universum zijn gestoten, nu we na Darwin van de eerste plaats zijn verstoten, nu God dood is en ook wijzelf een gewisse dood tegemoet gaan…

TIP : bekijk ook eens deze site over de grootste uitdaging van deze tijd, namelijk je leven zin geven in een wereld die geen zin meer lijkt te bieden.